Advocaten en notariaat in Leiden en Den Haag
Menu
IT, IE & Privacy

Het citaatrecht afgestoft

Teun Pouw

24 juli 2013 - 4 minuten leestijd

Bij het tot stand brengen van een auteursrechtelijk beschermd werk (bijvoorbeeld een wetenschappelijk boek) wordt vaak geput uit het werk van anderen. Zonder toestemming van de oorspronkelijke auteur, of iemand op wie zijn rechten zijn overgegaan, is het echter niet toegestaan om auteursrechtelijk beschermd werk te gebruiken. Hoofdregel is derhalve dat geen materiaal van derden mag worden gebruikt. Hierop kent het auteursrecht enkele uitzonderingen. Zo is het citeren of maken van een kopie voor (strikt) eigen gebruik (een zogenaamde “thuiskopie”) toegestaan, en vervalt het auteursrecht 70 jaar na de dood van de oorspronkelijke maker.

Ik zal hieronder nader ingaan op het citaatrecht, aangezien dit een leerstuk is wat nogal eens over het hoofd wordt gezien, dan wel verkeerd wordt toegepast. Ook een bewerking van een tekst in eigen woorden valt onder het citaatrecht. Ik zal daar hieronder apart op ingaan.

Citaatrecht
Op basis van het citaatrecht is het toegestaan om een gedeelte van een werk van iemand anders te citeren. Voor het citeren uit werk van een ander, gelden de volgende eisen:

  • het werk waaruit wordt geciteerd moet rechtmatig openbaar gemaakt zijn (bijvoorbeeld een eerder uitgegeven boek);
  • er mag niet meer dan nodig worden geciteerd (het citeren dient op grond van de wet in overeenstemming te zijn met “hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is en aantal en omvang der geciteerde gedeelten door het te bereiken doel zijn gerechtvaardigd”). Er is helaas geen harde regel aan te wijzen over het deel dat je over mag nemen van het originele werk. Dat is niet mogelijk, aangezien bij citeren de vraag centraal staat of het gedeelte dat wordt overgenomen, ook daadwerkelijk nodig is voor het met het citaat te bereiken doel. In het ene geval kunnen hiervoor een of meerdere pagina’s nodig blijken, en in het andere geval kunnen een paar regels al te veel zijn.
  • het citeren mag alleen voor een duidelijk aanwijsbaar doel (bijvoorbeeld ter nadere toelichting van een bepaald onderwerp);
  • de “persoonlijkheidsrechten” van de maker dienen te worden gerespecteerd. Dit betekent dat het werk bijvoorbeeld niet mag worden aangetast en het citaat niet mag worden toegepast op een wijze waar de oorspronkelijke maker redelijkerwijs bezwaar tegen kan hebben. Een citaat moet aldus getrouw zijn aan het origineel en mag bijvoorbeeld niet misleidend selectief of onjuist zijn. Het oorspronkelijke werk mag in geen geval worden “verminkt”. De stukken die voor de citerende partij niet relevant zijn kunnen worden weg gelaten door dit aan te geven met drie puntjes, eventueel tussen haakjes, zodat voor derden kenbaar is waar een citaat begint en ophoudt;
  • er dient een bron- en naamsvermelding te worden opgenomen. Dit is slechts vereist voor zover dit redelijkerwijs mogelijk is. Zo is naamsvermelding niet noodzakelijk indien deze niet in de bron is opgenomen. Wel dient steeds te worden nagegaan of er sprake is van een rechtmatig openbaar gemaakt werk waaruit wordt geciteerd. Hiervoor dient voldoende inspanning te worden geleverd;
  • citeren mag ten slotte slechts plaats vinden in een aankondiging (indien op enigerlei wijze de aandacht wordt gevraagd voor c.q. gewezen wordt op een werk), beoordeling, polemiek (“pennenstrijd”) of wetenschappelijke verhandeling (waaronder in principe onder meer ieder verslag, betoog et cetera dat serieus van aard is), of een daarmee vergelijkbaar doel.

Beeldcitaatrecht
Met betrekking tot onder andere afbeeldingen en films gelden dezelfde regels als bij ieder ander werk. Dit betekent dat het overnemen van bijvoorbeeld een afbeelding of foto is toegestaan om dat beeld aan te kondigen, te beoordelen, te bekritiseren of op enige andere wijze te bespreken. Voorts gelden de eisen dat citeren alleen mag voor een duidelijk aanwijsbaar doel, niet meer dan strikt nodig en met vermelding van een bron.

Op grond van het bovenstaande is niet elk hergebruik van een beeld (bijvoorbeeld een foto) een toegestaan citaat. Het citeren van een beeld is toegestaan wanneer het nodig is bij de beoordeling, het leveren van kritiek of bij een bespreking et cetera. Het is daarbij niet per se noodzakelijk dat het beeld zelf wordt besproken, maar er dient wel sprake te zijn van een functioneel verband met het werk waarin het wordt gebruikt. Er mag derhalve niet zomaar een afbeelding louter als “versiersel” worden gebruikt, zonder toestemming van de rechthebbende.

Overigens kan via de Stichting Pictoright toestemming worden verkregen voor het gebruik van een groot aantal tekeningen, foto’s et cetera, zonder dat hiervoor dan een aanwijsbaar doel behoeft te bestaan. Wel dient hiervoor een vergoeding te worden betaald.

Bewerking van een werk van een derde in eigen woorden
Vaak wordt in werken gebruik gemaakt van theorieën, stellingen, schema’s en dergelijke die ooit door een ander zijn bedacht. In dit verband geldt het volgende.

Andermans tekst in je eigen woorden weergeven kan worden aangeduid als “parafraseren”. Parafraseren mag, mits dan wel wordt aangegeven welk gedeelte wordt overgenomen uit een werk van een ander. Daarnaast moet de eigen bijdrage worden gescheiden van het gedeelte dat van het origineel wordt overgenomen. Bij parafraseren moet dus extra zorgvuldig worden opgelet op welke wijze iets wordt opgeschreven. Er zouden bijvoorbeeld dus steeds formuleringen kunnen worden gekozen als “Volgens Smith …” en “Smith wijst er op dat ….”. Door vervolgens op een zelfde wijze een koppeling te maken met de eigen tekst (bijvoorbeeld: “Naar aanleiding van de hypothese van Smith merken wij op dat …”, “Alhoewel Smith stelt dat (…) zijn wij van mening dat…”) kan steeds duidelijk worden gemaakt welke tekst van Smith is, en welk gedeelte de eigen inbreng is van de bewerker van de betreffende tekst.

De hiervoor beschreven regels van het citaatrecht zijn verder onverkort van toepassing. Zo dient de evenredigheidstoets te worden toegepast (niet meer tekst dan nodig), mag de tekst niet misleidend zijn (bijvoorbeeld in een verkeerde/verwarrende context worden gebruikt) en dient voor zover mogelijk steeds een bron- en naamsvermelding plaats te vinden.

Voor vragen over citaatrecht (of in meer brede zin auteursrecht) kunt u uiteraard contact opnemen.

Teun Pouw, advocaat IE-/ICT-recht

Blijf op de hoogte

Ontvang de laatste updates en de beste tips in je inbox

Ook interessant?